هزینه درمان یا هزینه اندک پیشگیری؟

تهران هر روز کش می آید و بزرگ و بزرگ‌تر می شود! گرچه برخی از امکانات این شهر هنوز که هنوز است، در حد همان40سال پیش باقی مانده است. زمانی به طور سنتی برای هر خانه کوچک و بزرگی چاه فاضلاب می کندند، فارغ از اینکه بدانند چاه فاضلاب کج کنده می‌شود و فاضلاب آن به کجا می رود؟ به زمین، به قنات، یا به...

60درصد از تهرانی‌ها همچنان از چاه های جذبی استفاده می کنند؛ روشی قدیمی که در روستاها رایج بوده و هم اکنون باید تدبیری برای آن اندیشید. چراکه خطر نفوذ فاضلاب به آب های زیرزمینی، آن هم به شکلی گسترده، وجود دارد و برخی گزارش ها زنگ خطر را به صدا درآورده و از آلوده شدن تعدادی از چاه های آب به نیترات خبر می دهند.

دکتر کاظم ندافی،استاد دانشکده بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفت وگوی اختصاصی با روزنامه ایران پاسخگوی سئوالات مان درباره چاه های جذبی و خطرات آن است.

آقای دکتر ندافی! وجود چاه های جذبی در شهرهای بزرگ به ویژه شهر تهران چه خطراتی را می تواند به دنبال داشته باشد؟

بطور کلی از قدیم تاکنون کندن چاه های جذبی یک روش سنتی و قدیمی دفع فاضلاب در شهرها و روستاها بوده و در بعضی از شرایط تنها روش ممکن استفاده است. مثلا در بعضی روستاها و حتی برخی از شهرهای کوچک روش مناسب دفع فاضلاب تلقی می شود البته به شرط آن که برای آب های زیر زمینی مشکلی ایجاد نکند و باعث آلودگی آب های زیر زمینی نشود ولی برای شهر های بزرگ که معمولا جمعیت زیادی را در خودشان جای داده اند و سال های متمادی باید فاضلاب را دفع کنند روش مناسبی نیست بخاطر اینکه امکان آلوده شدن آب های زیر زمینی وجود دارد.

مهم ترین آلاینده هایی که از طریق چاه های جذبی ممکن است به آب های زیر زمینی سرایت کند، نیترات و دترژن ها یا همان مواد شوینده ای که در خانه ها و مراکز عمومی استفاده می شوند ،هستند. این آلودگی ها به راحتی می توانند وارد آب های زیر زمینی شوند و آنها را آلوده کنند.

در حال حاضرفاضلاب حدود 40 درصد از جمعیت تهران به تصفیه خانه ها متصل است ولی60 درصد بقیه همانند گذشته از چاه های جذبی استفاده می کنند و این موضوع گاهی شرایط را سخت می کند زیرا مواد شیمیایی حاصل از برخی فاضلاب ها به آب های زیر زمینی سرایت می کند و در صورت استفاده از این آب ها بیماری های مختلفی را شاهد خواهیم بود.

وجود تصفیه ها خانه های فاضلاب تا  چه میزان درجلوگیری از این مشکلات اثرگذار است؟

ما چاره ای نداریم که فاضلاب شهرهای بزرگ را جمع آوری و تصفیه کنیم و بعد از طی مراحل تصفیه آن را در کشاورزی یا مجددا به آب های زیر زمینی تزریق کنیم .در تهران اقدامات خوبی انجام شده و از حدود 12 سال پیش تصفیه خانه فاضلاب جنوب تهران در کنار تصفیه خانه های اقماری که معمولا در تهران وجود دارند ،برنامه ریزی و  طراحی شده اند  و چند سالی است که از  این تصفیه خانه ها  استفاده می شود ، فاضلاب حدود40درصد جمعیت تهران در این تصفیه خانه ، تصفیه می شود همانطور که اشاره کردم ،تعدادی از جمعیت تهران هم مثل شهرک غرب، صاحبقرانیه ، شهرک اکباتان  و شهرک شهید محلاتی ،تصفیه خانه اقماری دارند.(تصفیه خانه اقماری ،تصفیه خانه هایی هستند که بصورت محلی و کوچک برای یک منطقه خاصی طراحی شده اند و فقط پاسخگوی همان جمعیت و همان منطقه هستند .) در منطقه غرب و شمال غرب تهران هنوز پوشش شبکه جمه آوری فاضلاب شهری کمتر است در منطقه شرق و مرکز تهران نیز بطور  نسبی به شبکه فاضلاب شهری متصل هستند.

آیا چاه های جذبی می توانند خطرات زیست محیطی به همراه داشته باشند؟

دردانشگاه تهران پایان نامه ای مربوط به 40سال پیش موجود است که موضوعش بررسی نیترات و دترژن ها در آب های زیر زمینی تهران است .جالب اینکه در آن زمان نتیجه پژوهش نشان داده میزان نیترات  در چاه های مورد نظر کمتر از 10میلی گرم در لیتر بوده .استاندارد ما درایران و بسیاری از کشورهای دنیا برای آب اشامیدنی 50 میلی گرم است یعنی آب های زیر زمینی  آن موقع کیفت بالایی داشته است. الان بعد از 4 دهه که فاضلاب های شهری و پساب های کشاورزی و بقیه فاضلاب ها را بصورت غیر اصولی دفع می کنیم در بعضی از چاه های جنوب تهران میزان نیترات به نزدیک 8برابر رسیده است یعنی 70تا80 میلی گرم در لیتر و در بعضی از موارد نزدیک 100میلی گرم در  لیتر غلظت نیترات است. این اثر سوئی است که روی کیفیت آب های زیر زمینی در طول 4 دهه ایجاد شده است و اگر ما جلوی این پدیده را نگیریم طبیعتا این اثر ادامه خواهد داشت.

باید در این باره به نکته ای هم اشاره کرد . آب های زیر زمینی در زیر زمین مثل یک سفره گسترده است یعنی تمام تهران یا به یک سفره متصل است یا به دو سفره متصل است و آنگونه نیست که اگرفاضلاب چاه جذبی وارد آب شود ،فقط همان منطقه را آلوده می کند بلکه این آب جریان دارد و آلودگی در سراسر آب های زیرزمینی پخش می شود. در نتیجه نمی توان گفت که اگر چاه جذبی در منطقه ای بود همان منطقه را آلوده می کند تا جایی که این سفره امتداد دارد ،می تواند آلودگی ایجاد کند البته هر چه به پایین دست نزدیک می شویم و به سمت جنوب می رویم این آلودگی آب های زیر زمینی افزایش پیدا می کند ولی نمی توان گفت به محل تخلیه فاضلاب محدود می شود بلکه همه منطقه را در بر می گیرد .

می توان گفت که چاه های جذبی میکروب ها را هم به آب های زیرزمینی سرایت می دهند؟

بحث آلودگی های میکروبی در ارتباط با چاه های جاذب فاضلاب مطرح نیست بخاطر اینکه  ما آب های زیر زمینی را از اعماق زیاد شاید بیش از 100 یا 150متری برداشت می کنیم و میکروب ها از طریق پالایشی که در لایه های زیرزمینی انجام می شود، امکان نفوذ به داخل آب های زیر زمینی را ندارند ولی این امکان وجود دارد که آب های زیر زمینی  به نیترات،دترژن ها و مواد شوینده آلوده شوند.البته  چاه هایی که نیترات بالایی دارند از چرخه استفاده برای آب آشامیدن خارج شده اند ولی در مجموع این سرمایه عظیمی است که در زیر زمین داریم و همانند اقیانوس عظیمی از آب است که نمی توان از آن بهره برداری کرد.

چاه های جذبی چه تهدیداتی برای بهداشت افراد جامعه در پی دارد؟

اگر غلظت نیترات آب از حد مجاز بیشتر شود و به ویژه  برای آشامیدن کودکان زیر 6 ماه استفاده شود  موجب  غلظت" مت هموگلوبین "در خون کودکان شده   و رشد و تکامل آنها را با مشکلات جدی و جبران ناپذیری روبرو می کند.درمجموع هم اکنون با پیگیری ها و همکاری وزارت نیرو و وزارت بهداشت ،درمان و آموزش پزشکی در شهر تهران مشکلی به نام نیترات در آب آشامیدنی وجود ندارد  و به طورمرتب آزمایش هایی که در دانشگاه های علوم پزشکی تهران  بصورت غیر محسوس انجام می شود ،چنین مشکلی  در آب اشامیدنی دیده نمی شود ولی در آب های زیر زمینی که منبع بالقوه تامین آب هستند در برخی مناطق غلظت نیترات بالا بوده و پاکسازی آن بسیار مشکل است یعنی هم هزینه بر است و هم از نظر تکنولوژی به تکنولوژی های گران قیمت و پیچیده ای نیاز دارد بنابراین بهترین راه این است که با مدیریت فاضلاب ها و ایجاد شبکه های جمع آوری و تصفیه فاضلاب از آلودگی اب های زیر زمینی جلوگیری کنیم .

از آب های تصفیه شده فاضلاب چه استفاده ای می شود؟

 بعد از تصفیه فاضلاب می توان بخشی را درآبیاری و فضای سبز و بخشی را هم درمصارف شهری استفاده کرد .البته برخی مواقع تصفیه خانه های اقماری دچار مشکلات بهره برداری و فرسودگی می شوند که طبیعتا خروجی شان از حالت استاندارد خارج می شود ولی بصورت کلی از کیفیت خوب و مناسبی برخودار هستند. در حال حاضر در هر ثانیه 6هزار لیتر فاضلاب درتصفیه خانه های تهران به چرخه مصرف باز می گردد که کیفیتش برای آبیاری تقریبا مناسب است و از نظر ظاهری هم  آب زلالی است همچنین  تمام آلودگی های این فاضلاب ها  گرفته شده و بعد از  تصفیه زیستی و بیولوژیکی و  فلوئورزنی برای مصرف کشاورزی آماده می شود .پس در مجموع برای شهرهای بزرگ باید برنامه ای داشته باشیم که هر چه سریع ترفاضلاب چاه های چاذب  را تحت پوشش شبکه های فاضلاب و تصفیه خانه ها ی فاضلاب قرار دهیم . امروزه دربیشتر شهرهای دنیا از فاضلاب تصفیه شده برای  صنعت و مصارف آتش نشانی استفاده می شود.

برخی بیماری ها که از طریق سبزیجات به انسان منتقل می شود حاصل آبیاری با فاضلاب انسانی است آیا می توان ازفاضلاب های تصفیه شده برای آبیاری مزارع و باغات استفاده کرد؟

وقتی فاضلاب ها جمع آوری می شوند سیستم کاملی برای تصفیه آنها در نظر گرفته می شود و همه آلودگی های آن اعم از آلودگی به مواد آلی ،میکروبی از بین برده می شود بنابراین فاضلابی را می توان در کشاورزی استفاده کرد که  باید همه مراحل تصفیه را با موفقیت پشت سر گذاشته باشد و استفاده آن هیچ خطری ندارد اما در مناطقی مردم فاضلاب های شان را در کوچه ها  و جوی های کنار خیابان رها می کنند که این فاضلاب ها  جمع شده  و فاضلاب قابل توجهی تشکیل می شود  و در برخی مناطق  این فاضلاب صرف آبیاری می شود بنابراین با توجه به آلودگی هایی که در این فاضلاب ها وجود دارد امکان بروز بیمارهای گوناگون هم وجود خواهد داشت .

بطور کلی تمام سبزیجاتی که به دست ما می رسد و از مغازه می خریم ، نمی دانیم از کجا و کدام منطقه از کشور تهیه شده است بنابراین به مردم توصیه می کنیم این سبزیجات را بصورت استاندارد که وزارت بهداشت توصیه می کند ،شستشو دهند و سبزیجات را با محلول کلر گندزدایی کنند ،حتی اگر مطمئن باشیم سبزیجات با آب سالم آبیاری شده اند ،باید باز هم شسته و ضد عفونی شوند.

امکان آن وجود دارد که چاه های جذبی موجب نشت  وآلودگی آب های محلی شوند؟

در حال حاضرآب چاه های آلوده به هیچ وجه برای شرب استفاده نمی شوند .آب تهران بیشتر از سدها و چاه هایی که در مناطق بکر تهران وجود دارد، تامین می شود بنابراین آبی که استفاده می کنیم به هیچ عنوان آلوده نیست ولی آب فاضلاب های شهری که در مناطق جنوبی شهر تهران کنار خیابان ها جاری می شود ، بالقوه آلوده هستند وبرای هیچگونه مصرفی تایید نمی شوند.آب تهران عمدتا از سد ها تامین می شود و به هیچ وجه امکان آلوده بودن آب آشامیدنی در تهران مطرح نیست .

برای دریافت خبرنامه لطفا پست الکترونیکی خود را وارد نمایید.